Tο Παλαιομονάστηρο του Βρονταμά
Αυτό που ξεχωρίζει στο ομώνυμο χωριό είναι, αναμφίβολα, το Παλαιομονάστηρο του Βρονταμά.
Απέχει 6 χιλιόμετρα από το χωριό και βρίσκεται στη δυτική πλευρά της χαράδρας, στο μέσο της οποίας ρέει ο ποταμός Ευρώτας, στη θέση Κρίτσοβα. Ο σπηλαιώδης ναός του 1100 μ.Χ. είναι ακανόνιστα κτισμένος και έχει αξιόλογες Βυζαντινές τοιχογραφίες, (πάνω από 80 στον αριθμό), διαφορετικών περιόδων. Είναι αφιερωμένος στην Θεοτόκο, τον Άγιο Νικόλαο και στον μεγαλομάρτυρα Νικήτα.
Το 1825, 400 κάτοικοι του χωριού προκειμένου να αποφύγουν τις σφαγές του Ιμπραήμ, εγκλείστηκαν στο Παλαιομονάστηρο όπου και κάηκαν ζωντανοί από τους Τούρκους. Τον ηγετικό ρόλο είχε αναλάβει ο παπα-Δημήτρης Παπαδημητρίου, ο οποίος μαζί με τον Βρονταμίτη οπλαρχηγό, Γιάννη Καραμπά, έδιναν θάρρος στους κατοίκους. Οι Τούρκοι, στην συνέχεια, εισέβαλαν μέσα στο μοναστήρι λεηλατώντας τα άψυχα κορμιά και τις εικόνες του ναού. Κάθε χρόνο, στις 15 Σεπτεμβρίου τιμάται η μνήμη των θυμάτων με όλες τις απαραίτητες τιμές. Από το ολοκαύτωμα του Βρονταμά σώθηκαν, μονάχα, δύο γυναίκες, οι οποίες εξαγοράστηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Αλεξάνδρειας από Έλληνες εμπόρους και κατάφεραν, ύστερα από χρόνια, να επιστρέψουν στην πατρίδα.
Το 1958, το Παλαιομονάστηρο χαρακτηρίστηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού ως Ιστορικό-Διατηρητέο Μνημείο, ενώ το 1961, εκδόθηκε Βασιλικό Διάταγμα, με το οποίο η 15η Σεπτεμβρίου ορίστηκε ως τοπική Εθνική Εορτή.
Τρία πουλάκια κάθονται στης Κρίτσοβας τη ράχη,
τώνα τηράει το Βρονταμά και τ’άλλο το ποτάμι,
το τρίτο το καλύτερο μοιρολογάει και λεει:
«Θέ’μου και τί γίνηκαν οι δόλιοι οι Βρονταμίτες;
Μάϊδε σε γάμο φαίνονται, μάϊδε σε πανηγύρι,
μον’πήγαν κι αποκλείστηκαν μέσα στο Μοναστήρι».
Μπραήμ Πασάς επέρασε, Μπραήμ Πασάς τους λέει:
«-Βγάτε να προσκυνήσετε, την εκκλησιά ν’αφήστε!»
Και κείνοι τ’απαντήσανε και κείνοι τ’απαντάνε:
«-Αϊστε και σεις κι η πίστη σας, μουρτάτες να χαθείτε,
οι Βρονταμίτες ζωντανοί, Τούρκους δεν προσκυνάνε.
Καλλιο’χομε το κάψιμο, παρά να σκλαβωθούμε».