Ιερά Μονή Γόλας

Η Ιερά Μονή Γόλας βρίσκεται κοντά στο χωριό Γοράνοι, κτισμένη στην βορεινή πλευρά του Ταϋγέτου, σε υψόμετρο, περίπου, 1000 μέτρων. Δυτικά του Μοναστηριού εκτείνεται ένα πυκνό ελατόδασος, ενώ απέχει 19 χιλιόμετρα από το χωριό Άρνα.

Έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο και είναι ένας από τους σημαντικότερους «φάρους» της Ορθοδοξίας σε ολόκληρη την Λακωνία. Το Μοναστήρι πανηγυρίζει κατά την εορτή της Ζωοδόχου Πηγής ή Χρυσοπηγής. Σε αυτό το σημείο αξίζει να σημειώσουμε ότι όλα τα μοναστήρια της περιοχής, (Γόλας, Ζερμπίτσης, Φανερωμένης, Καταφυγιώτισσας), είναι αφιερωμένα στην Παναγία.

Η ίδρυση της Ιεράς Μονής Γόλας τοποθετείται κατά τα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Από κτητορικές επιγραφές καταλαβαίνουμε πως ο ναός ανακαινίσθηκε το 1632, ενώ υπάρχει και παλαιότερη μαρτυρία για την ύπαρξη του Μοναστηριού από το 1608, (σε έγγραφο μοναχού). Από επιγραφή σε εντοιχισμένο μάρμαρο αντλούμε την πληροφορία ότι ο νάρθηκας, που φαίνεται να μην ταιριάζει με το υπόλοιπο κτίσμα, είναι μεταγενέστερος. Από άλλη επιγραφή πιστοποιείται πως η αγιογράφησή του νάρθηκα έγινε λίγο αργότερα, το 1673, και από άλλο αγιογράφο. Το Μοναστήρι πέρασε δύσκολους καιρούς με την εισβολή των Τουρκαρβανιτών και των Μπαρδουνιωτών, οι οποίοι είχαν συμμαχήσει μαζί τους. Επίσης, σημαντικός ήταν ο ρόλος του Μοναστηριού κατά τη περίοδο της Τουρκοκρατίας στην παιδεία, καθώς η Μονή βοήθησε οικονομικά σχολεία των διπλανών χωριών. Το 1830, θεωρείται ημερομηνία-σταθμός, καθώς τότε στεγάστηκε, εδώ, το πρώτο αλληλοδιδακτικό σχολείο της Κάτω Ριζάς. Στην διάρκεια της Αντιβασιλείας, (1833-1835), η Γόλα και η Ζερμπίτσα ανήκαν στην επισκοπή Λακεδαίμονος και το 1834 η Μονή διαλύθηκε και η περιουσία της εκποιήθηκε. Το 1844, δέχτηκε επιδρομή ληστών και λεηλατήθηκε, ενώ το 1974, επισκευάστηκαν τρία κελιά και ακολούθησε η ανακεράμωση του καθολικού.

Σήμερα, το καθολικό της Μονής διατηρείται σε καλή κατάσταση και πρόκειται για μονόκλιτο τρουλαίο ναό με τους δύο χορούς του Αθωνικού τύπου στις μακρές πλευρές του και με διπλό καμπαναριό. Το καθολικό, ο ναός και ο νάρθηκας είνα κατάγραφα με τοιχογραφίες. Οι περισσότερες από αυτές σώζονται σε πολύ καλή κατάσταση, ενώ άλλες, (ιδίως του νάρθηκα), έχουν διαβρωθεί από την υγρασία και τον καπνό των κεριών. Σύμφωνα με τις υπάρχουσες μαρτυρίες, το εικονογραφικό έργο του καθολικού δεν ανήκει στον αυτό αγιογράφο, ούτε έγινε την ίδια χρονική περίοδο. Μία επιγραφή, που σώζεται πάνω από την είσοδο, μαρτυρεί πως οι τοιχογραφίες του ναού είναι έργο του Δημητρίου Κακαβά, (οι οποίες ολοκληρώθηκαν τον Οκτώβριο του 1632). Οι προγενέστερες αυτές τοιχογραφίες χαρακτηρίζονται από αυστηρές μορφές, διακοσμητικό φόντο και λαϊκά μοτίβα, χαρακτηριστικά της παραδοσιακής τεχνοτροπίας του Κακαβά, ο οποίος ήταν επηρεασμένος από την Κρητική σχολή. Μία άλλη επιγραφή, που σώζεται πάνω από την πύλη του νάρθηκα, αναφέρει ότι ο νάρθηκας ιστορήθηκε το 1673. Από το διαφορετικό ιστορικό ιδίωμα είναι εμφανές ότι οι αγιογράφοι είναι διαφορετικά πρόσωπα.

Το χαρακτηριστικό στοιχείο στο νάρθηκα είναι ότι στον δυτικό τοίχο απεικονίζονται αρχαίοι φιλόσοφοι και ποιητές. Δυστυχώς, αυτό το τμήμα του ναού είναι πολύ φθαρμένο. Επίσης, στον δυτικό τοίχο, στην ψηλότερη από τις τρεις ζώνες, πάνω από την κεντρική είσοδο στο νάρθηκα, εικονίζονται ολόσωμοι αρχαίοι Έλληνες σοφοί. Πρώτος είναι ο Σόλων, ακολουθεί ο Θουκυδίδης και ο Πλούταρχος, (σε στάση διδασκαλίας). Μετά τη θύρα διακρίνεται ο Αριστοτέλης, ο Πλάτων, ο Χίλων, (ο Λακεδαιμόνιος σοφός), και ο Όμηρος-η παράσταση του οποίου είναι, σχεδόν, κατεστραμμένη. Οι απεικονίσεις των φιλοσόφων στη Γόλα προκαλούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθότι οι έξι από τους επτά ναούς που έχουν εικόνες των αρχαίων σοφών, βρίσκονται, κυρίως, στη Βόρεια Ελλάδα. Τέλος, σημαντικό είναι και το γεγονός ότι πουθενά αλλού δεν έχει ιστορηθεί ο Χίλων ο Λακεδαιμόνιος, από ότι γνωρίζουμε.