Μονή Παναγίας Ζερμπίτσας

Το γυναικείο Μοναστήρι της Παναγίας Ζερμπίτσας βρίσκεται νότια του χωριού Ξηροκάμπι, στην κορυφή ενός λόφου του Ταϋγέτου. Απέχει, μόλις, 19 χιλιόμετρα από την Σπάρτη.

 Είναι κτισμένο σε υψόμετρο 500 μέτρων και από το σημείο ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει την κοιλάδα του Ευρώτα. Το Μοναστήρι πανηγυρίζει στις 23 Αυγούστου, στην εορτή της απόδοσης της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Η ονομασία «Ζερμπίτσα», είναι, πιθανόν, Σλαβικό τοπωνύμιο και ερμηνεύεται ως «Μετόχιον».

Η όλη μοναστηριακή διάταξη μοιάζει με μικρογραφία πόλεως, διατηρώντας πολλά από τα χαρακτηριστικά της παραδοσιακής μοναστηριακής αρχιτεκτονικής. Η Μονή, με Υπουργική απόφαση, έχει χαρακτηριστεί ιστορικό, διατηρητέο μνημείο. Σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή ιδρύθηκε το 1639, πιθανότατα, επάνω σε παλαιότερο Βυζαντινό ναό της Παναγίας. Η Μονή ήταν σταυροπηγιακή και γνώρισε μεγάλη ακμή μετά το 1690. Μάλιστα, εδώ λειτουργούσε σημαντικό κέντρο αντιγραφής χειρόγραφων κωδίκων. Το 1770, στα γεγονότα των Ορλωφικών λεηλατήθηκε και πυρπολήθηκε. Στην Επανάσταση του 1821, συμμετείχε με σπουδαιότερη προσωπικότητα τον μοναχό Γαβριήλ Ζερμπιτσιώτη, ο οποίος πήρε το όνομα του από την Μονή. Το 1826, το Μοναστήρι καταστράφηκε από τον στρατό του Ιμπραήμ, αλλά επισκευάστηκε και φιλοξένησε το σχολείο και το ορφανοτροφείο της περιοχής.

Στη Μονή Παναγίας Ζερμπίτσας, φυλάσσεται η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας Βρεφοκρατούσας, της «Κυρίας Ζερμπίτσης», η οποία είναι ενθρονισμένη στο αριστερό προσκυνητάρι του Καθολικού εντός ενός ξύλινου κιβωτίου, πλαισιωμένη από αργυρή επένδυση. Κατά την παράδοση, ένας άρχοντας από την Κωνσταντινούπολη, ονόματι Εμμανουήλ, ήταν φυγάς σε κάποιο κρησφύγετο του Ταϋγέτου. Απο εκεί, κάθε βράδυ έβλεπε μία δέσμη φωτός στο σημείο όπου, σήμερα, βρίσκεται ο ναός. Μία μέρα συνάντησε έναν κυνηγό, ο οποίος τον συμβούλευσε να ανακοινώσει το μυστηριώδες θέαμα στον Επίσκοπο Φάριδος. Ο Επίσκοπος γνώριζε, (εκ παραδόσεως), ότι κατά τον 12^ο αιώνα υπήρχε στο σημείο εκείνο ένα μοναστήρι της Κυράς Παναγιάς και έτσι ξεκίνησε την έρευνα. Οργάνωσε λιτανευτική πομπή με αρκετούς πιστούς και την τρίτη ημέρα βρέθηκε η εικόνα της Παναγίας μέσα σε ένα ξεροπήγαδο, στη θέση του σημερινού Καθολικού.

Το Καθολικό της Μονής ανήκει στον σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό του αγιορείτικου τύπου, με δύο, δηλαδή, κόγχες στους πλαϊνούς τοίχους και με λίγο μεταγενέστερο νάρθηκα, του τέλους του 17^ου αιώνα. Ο τρούλος είναι οκτάπλευρος, ραδινός και εσωτερικά στηρίζεται σε τέσσερις κίονες. Εξωτερικά, οι τοίχοι φέρουν πλούσιο κεραμοπλαστικό διάκοσμο και ενσωματωμένα παλαιότερα αρχιτεκτονικά μέλη. Εσωτερικά, ο ναός είναι κατάγραφος με τοιχογραφίες του 1669. Σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή, έγιναν με την χορηγία του άρχοντα Εμμανουήλ από την Κωνσταντινούπολη. Οι αγιογραφίες ανήκουν στην Μεταβυζαντινή τεχνοτροπία και διατηρούνται σε αρκετά καλή κατάσταση. Μάλιστα, η τεχνική και η τεχνοτροπία του αγιογράφου θυμίζουν σε μεγάλο βαθμό την τέχνη του Δημήτριου Κακαβά, επειδή, όμως, δεν φαίνεται πιθανό να ζωγράφιζε ακόμη ο ίδιος το 1669, εκφράζεται η άποψη ότι τα έργα, πιθανών, να είναι κάποιων μαθητών του.

Στη Μονή ανεγέρθηκαν τρία νέα κτιριακά συγκρότήματα: μία πτέρυγα κελιών νότια και δύο πύργοι ανατολικά και δυτικά της προσόψεως του Μοναστηρίου. Μέσα στον ανατολικό τετραώροφο πύργο στεγάζονται το Συνοδικό, το αγιογραφείο, η τραπεζαρία, το μαγειρείο, οι αποθήκες, καθώς και πέντε παρεκκλήσια, (προς τιμή της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, των Τριών Ιεραρχών και των Αγίων Μητέρων αυτών). Στον δυτικό τριώροφο πύργο υπάρχουν χώροι για την φιλοξενία προσκυνητών και ένα μεγάλο παρεκκλήσιο που τιμάται στο όνομα της Θείας Αναλήψεως του Κυρίου. Επίσης, επάνω από την κεντρική πύλη, στο υπερώο, βρίσκεται το παρεκκλήσιο του Αποστόλου Παύλου.

Άνωθεν του Νάρθηκα, (στον δεύτερο όροφο), εκεί όπου κατά την παράδοση υπήρχε κρυφό σχολειό, σήμερα, υπάρχουν τρία παρεκκλήσια: της Αγίας Τριάδος, του Τιμίου Προδρόμου και του Αγίου Νεκταρίου. Όταν ο επισκέπτης εισέρχεται στο Μοναστήρι, συναντά τρία παρεκκλήσια. Πρόκειται για τις λεγόμενες «κατακόμβες», που παλιά ήταν αποθήκες και στάβλοι. Τα παρεκκλήσια αυτά είναι προς τιμή των Μεγαλομαρτύρων Δημητρίου, Μηνά και Φανουρίου, του Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου και του Νεομάρτυρος Ιωάννου του Μονεμβασιώτου. Μάλιστα, στο παρεκκλήσιο του τελευταίου, φυλάσσεται και η αγία κάρα του. Μέσα στο Ηγουμενείο, υπάρχει και το παρεκκλήσιο της Οσίας Μαρίας της Αιγυπτίας.

Κατά το έτος 1968, στη Μονή ιδρύθηκε το Μουσείο όπου ο επισκέπτης μπορεί να δει σημαντικά κειμήλια, εικόνες, ξυλόγλυπτα, έργα αργυροχοϊας, ιερά λείψανα αγίων, έναν χρυσοκέντητο επιτάφιο του 1539 και ένα λάβαρο του 1639. Εντυπωσιακός είναι και ο πλάτανος της Μονής, ο οποίος στέκει μεγαλοπρεπής εδώ και 350 χρόνια και τον κορμό του αγκαλιάζουν πέντε άνδρες.

Τέλος, σήμερα, καθηγούμενη της Μονής είναι η μοναχή Μακαριώτισσα Σουρλά. Κύριες ασχολίες της Μονής είναι η Βυζαντινή αγιογραφία, η χρυσοκεντική, η υφαντική και η μελισσοκομία.